| LISTOPAD 2026 A TO CIEKAWE! | 67 gazy przepływały pod posadzką i wychodziły kanałami w ścianach. Cały dom grzał się równomiernie, od dołu do góry. Brzmi znajomo? Dokładnie tak działają dzisiejsze systemy podłogowe w nowych apartamentowcach nad Jeziorem Maltańskim. Różnica jest taka, że Rzymianie potrzebowali niewolników do pilnowania ognia, a my potrzebujemy tylko aplikacji w telefonie. Warto dodać, że podobny system – ondol – niezależnie wynaleźli Koreańczycy, przepuszczając gorące spaliny z kuchennego pieca pod kamienną posadzką. Współczesne koreańskie mieszkania wciąż mają ogrzewanie podłogowe właśnie dzięki tej wielowiekowej tradycji. DYM, ZWIERZĘTA I GRUBE SKARPETY Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Europa cofnęła się technologicznie. Wróciło palenisko na środku izby. W średniowiecznych chatach otwarte ognisko dominowało przez stulecia. Tak zwane czarne izby – pomieszczenia bez komina, w których dym unosił się pod stropem – były normą jeszcze w XVI i XVII wieku. Kominek, gdy już się pojawił, stał się centrum domu – dosłownie i symbolicznie. Rodzina zbierała się wokół niego, gotowała nad nim, drżała przy nim w zimę. Drżała, bo jako urządzenie grzewcze był fatalny: sprawność otwartego kominka to zaledwie 10–15 procent. Większość ciepła uciekała kominem, a zimne powietrze było zasysane do izby. Dlatego średniowieczne domy były zimne. Liczono na grube ubrania, słomę na podłodze dla izolacji i na zwierzęta hodowane w domu razem z ludźmi. Krowa w izbie to był grzejnik. Nawet grube mury zamków i niewielkie okna tylko trochę ograniczały straty ciepła. Dywany i zasłony poprawiały komfort, ale do prawdziwego przełomu było jeszcze daleko. WIELKOPOLSKA DUMA I tu wchodzi prawdziwy bohater tej opowieści – piec kaflowy. Badania archeologiczne pokazują, że na ziemiach polskich pierwsze kafle płytowe pojawiły się w połowie XVI wieku, a Wielkopolska była jednym z głównych centrów ich produkcji. Kafle z naszego regionu, produkowane w matrycach zapewniających powtarzalność wymiarów, trafiały do dworów, pałaców i zamożniejszych domów mieszczańskich w całym kraju. Geniusz pieca kaflowego był prosty: zamknięte pudło z ceramiki, w którym spaliny krążą labiryntem kanałów, oddając ciepło masywnym ściankom. Te z kolei powoli, przez wiele godzin, promieniują ciepłem do pomieszczenia. Sprawność? Od 60 do nawet 80 procent – wielokrotnie więcej niż w przypadku kominka. Raz dobrze rozpalony wieczorem, grzał do rana. Już nie trzeba było wstawać w środku nocy, żeby dorzucić drewna. W dworach i dworkach piece kaflowe były ozdobą salonów i sypialni – zdobione motywami roślinnymi, historycznymi, religijnymi, bywały prawdziwymi dziełami sztuki. Jeśli ktoś miał piec kaflowy, znaczyło to, że jest kimś. To był status, prestiż, dowód zamożności. Zwyczajni chłopi wciąż grzali się przy paleniskach, ale marzyli o kaflach. Co ciekawe, Europa podzieliła się wyraźnie: zachód i południe kontynentu pozostały wierne kominkom, podczas gdy środek i wschód – Niemcy, Austria, Polska – postawiły na piece. Klimat kontynentalny z mroźnymi zimami po prostu wymuszał bardziej efektywne rozwiązania. Kominek wystarczał w łagodnej Prowansji. W polskim styczniu potrzebne było coś poważniejszego. KUCHNIA, KTÓRA GRZAŁA CAŁY DOM Gdzieś w XVI–XVII wieku wydarzyło się coś genialnego w swojej prostocie: piec kuchenny zaczął pełnić podwójną rolę. Żeliwne kuchnie węglowe, które rozpowszechniły się w XVIII i XIX wieku, miały płytę do gotowania, piekarnik, zbiornik na ciepłą wodę i – co najważniejsze – oddawały mnóstwo ciepła do pomieszczenia. Kuchnia stawała się sercem domu nie tylko emocjonalnie, ale dosłownie: to było fizyczne źródło ciepła. W kuchniach węglowych palono od rana do wieczora. Gotowano na nich śniadanie, obiad i kolację, a przy okazji ogrzewały izbę i sąsiednie pokoje. Tradycja ta przetrwała zaskakująco długo – jeszcze w powojennej Polsce wielu ludzi grzało mieszkania „kuchenniakami”. Dopiero masowa budowa bloków z centralnym ogrzewaniem w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyła tę epokę. WĘGLOWY PRZEWRÓT Pod koniec XVII wieku w Europie pojawił się nowy gracz: węgiel. Palił się dłużej, dawał więcej ciepła i był bardziej niezawodny niż drewno. W Wielkiej Brytanii, gdzie lasy zostały masowo wycięte, węgiel stał się koniecznością. W Polsce, gdzie drewna było pod dostatkiem, zmiana przyszła później – głównie w XIX wieku, wraz z rozwojem górnictwa na Górnym Śląsku. Węgiel ze śląskich kopalni trafiał koleją do reszty kraju i stopniowo wypierał drewno z miejskich pieców. Ale węgiel miał też swoją ciemną kartę w historii ogrzewania, i to dosłownie. W grudniu 1952 roku Londyn przeżył największą katastrofę ekologiczną w swoich dziejach. Przez pięć dni miasto spowijała gęsta, toksyczna mgła, która zabiła około dwunastu tysięcy ludzi. Przyczyna? Masowe spalanie węgla niskiej jakości w setkach tysięcy domowych pieców. Dym nie miał gdzie uciec i został uwięziony tuż nad ziemią przez inwersję termiczną. Widoczność spadła do kilku metrów, szpitale wypełniły się pacjentami z dusznościami. Ta tragedia doprowadziła do uchwalenia Clean Air Act – pierwszej
RkJQdWJsaXNoZXIy NzIxMjcz