SUKCES PO POZNAŃSKU 11/2026

| LISTOPAD 2026 Z KULTURĄ | 91 że w liberaturze granica między książką a przedmiotem codziennym może się zacierać. Zresztą nie tylko butelki i pudełka trafiają do bibliotecznych zbiorów. Są też publikacje, które można zjeść. W tym przypadku chodzi o numer czasopisma „Cegła”, poświęcony jedzeniu i spożywaniu, w którym teksty poetyckie wydrukowano na jadalnych opłatkach. Wśród autorów znaleźli się między innymi Konrad Góra, Marcin Świetlicki i Andrzej Sosnowski. Poezja staje się czymś, co można dosłownie skonsumować. – Oczywiście jedzenie jest tu traktowane również metaforycznie. Ale gdybym się uparła i była głodna, mogłabym skonsumować poezję – żartuje rozmówczyni. „Cegła” to czasopismo, które z każdym numerem dopasowuje formę do treści. Numer poświęcony tożsamości może przyjąć kształt lustra, inny – paszportu, a jeszcze inny nawiązywać do zanieczyszczenia środowiska. W czasie pandemii powstały także maseczki z fragmentami wierszy, między innymi Mickiewicza i Gałczyńskiego. WYMAZYWANIE, CZYLI JAK NAPISAĆ NOWY TEKST, NICZEGO NIE DOPISUJĄC Nie wszystkie publikacje z kolekcji są liberaturą w ścisłym znaczeniu tego słowa. Wśród nich znajduje się także publikacje reprezentujące nurt określany jako erasure, czyli wymazywanie. Polega na przetwarzaniu istniejącego już tekstu poprzez usuwanie z niego słów i pozostawianie tylko wybranych fragmentów. Zamiast dopisywać nowe zdania, autor tworzy nową opowieść z tego, co zostało. Może to być poezja, proza, tekst prasowy albo klasyczne dzieło literackie. Przykładem jest „A Humument” Toma Phillipsa, projekt oparty na dziewiętnastowiecznej powieści „A Human Document” W. H. Mallocka. Autor przekształcił kolejne strony w osobne kompozycje graficzne. Pozostawione słowa tworzą nowy tekst, a pozostałe fragmenty zostają zamalowane, zasłonięte lub włączone w obraz. Każda strona może przypominać niewielkie dzieło sztuki, a czytelnik próbuje odczytać tekst wyłaniający się z wizualnego chaosu. Phillips zmieniał swoją książkę w kolejnych wydaniach, dzięki czemu można prześledzić ewolucję jego koncepcji. – To dla mnie fascynujący sposób badania tego, jak twórca zmienia swoje podejście do własnego dzieła. Najlepiej byłoby mieć wszystkie wydania, ale nawet dostęp do strony internetowej, na której można porównać poszczególne wersje, daje bardzo dużo – mówi Agnieszka Rybarczyk. Innym przykładem jest książka „Tree of Codes” Jonathana Safrana Foera, powstała na podstawie angielskiego wydania opowiadania „Ulica krokodyli”. Autor wycina fragmenty tekstu, pozostawiając słowa, które układają się w nową opowieść. Książka ma liczne otwory, a jej strony wyglądają tak, jakby tekst został dosłownie wydrążony z papieru. To dzieło, które szczególnie mocno zaskakuje czytelników. Jedna z interpretacji odczytuje wycięcia jako metaforę nieobecności i wymazania – również w kontekście historii, przemocy i zagłady. CZY KSIĄŻKĘ MOŻNA PRZECZYTAĆ CAŁYM CIAŁEM? Wiele dzieł liberackich wymaga fizycznego kontaktu. Trzeba je rozłożyć, przekładać paski, obracać kartki, czasem schylić się nad publikacją albo przemieścić się wzdłuż niej. Czytanie przestaje być wyłącznie czynnością intelektualną i angażuje także ciało. W liberaturze określa się to niekiedy mianem haptyczności – znaczenia dotyku i fizycznego kontaktu z przedmiotem. To ważne również z punktu widzenia bibliotekarzy, którzy muszą znaleźć sposób na przechowywanie i udostępnianie obiektów często delikatnych, nietypowych i trudnych do zabezpieczenia. Z kolekcji można korzystać w Czytelni Zbiorów Specjalnych i Regionalnych Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Książek nie wypożycza się do domu, między innymi dlatego, że wiele z nich jest rzadkich, delikatnych i trudno dostępnych na rynku. W zbiorach znajdują się również opracowania naukowe poświęcone liberaturze. Za jednego z najważniejszych polskich twórców i teoretyków liberatury uważa się Zenona Fajfera, który w 1999 roku opublikował tekst „Liberatura. Aneks do słownika terminów literackich”. W kolejnych latach ważną rolę w popularyzacji tego nurtu odegrało krakowskie wydawnictwo Ha!art, publikujące książki liberackie i rozwijające poświęconą im serię redagowaną przez Fajfera i Katarzynę Bazarnik. To dzięki takim inicjatywom nietypowe książki zaczęły trafiać do kolejnych bibliotek i na uniwersytety. Nadal pozostają niszowe, ale mają wierne grono czytelników, badaczy i twórców. z

RkJQdWJsaXNoZXIy NzIxMjcz