| LISTOPAD 2026 90 | Z KULTURĄ tyk, a z wykształcenia architekt. Większość swoich książek tworzy samodzielnie, od pomysłu i tekstu po projekt, druk i oprawę. – Nowakowski opowiadał kiedyś, że jednocześnie wymyśla treść książki i zastanawia się nad jej formą. To działanie symultaniczne. Namysł nad treścią nie poprzedza dobierania formy. Jednym z najbardziej znanych dzieł autora jest „Ulica Sienkiewicza w Kielcach”. Po rozłożeniu publikacja przypomina ulicę, a jej czytanie zamienia się w spacer. Czytelnik ogląda kolejne budynki, śledzi obrazy i napotyka głosy towarzyszące bohaterowi podczas przechadzki. Starsza wersja książki ma ponad dziesięć metrów długości. Nowsza, przygotowana po około dwudziestu latach, uwzględnia zmiany, jakie zaszły w przestrzeni miasta. – Żeby przeczytać tę książkę, trzeba ją rozłożyć i przejść wzdłuż niej, a potem wrócić. To nie jest publikacja, którą zabierzemy do tramwaju albo poczytamy w fotelu. Czytelnik odbywa spacer razem z bohaterem – wyjaśnia Agnieszka Rybarczyk. Inny pomysł Nowakowskiego to seria „Nieopisanie świata” – jedna z części to publikacja przyjmująca postać wielkiej płachty, przypominającej mapę. Inspiracją była podróż na Węgry i wrażenie płaskości tamtejszego krajobrazu. Autor chciał opowiedzieć o tej płaskości, dlatego wybrał formę, która sama jest płaska. Ale na tym nie koniec: po przeczytaniu publikację można zgnieść i uformować z niej kulę przypominającą globus. – Pamiętam, że kiedy kupiliśmy tę książkę do kolekcji, pomyślałam: „Nie ma opcji, żebym ją zgniotła!”. Rozumiem ideę autora, ale miałam świadomość, że to jedyny egzemplarz w naszych zbiorach. Zależało mi, żeby go zachować w nienaruszonym stanie – dodaje nasza rozmówczyni. W tym przykładzie szczególnie wyraźnie widać związki liberatury z architekturą. Przestrzeń, kształt i sposób poruszania się po dziele stają się częścią opowieści. Czytelnik nie tylko obserwuje świat przedstawiony, ale fizycznie w nim uczestniczy. Nowakowski tworzy również własne kroje pisma i eksperymentuje z układem typograficznym. Większość jego publikacji powstaje w trzech językach: polskim, angielskim i esperanto. BUTELKA ZAMIAST OKŁADKI Czy książkę można wypić? Teoretycznie tak. Zdziwienie może wywołać inna publikacja Fajfera – „Spoglądając przez Ozonową Dziurę”, określana jako „poemat w butelce”. – Śmieję się, że mamy trzy flaszki, bo posiadamy trzy wersje tej publikacji: pierwsze wydanie, drugie poprawione i wydanie w języku angielskim. Stąd też tytuł mojego autorskiego wykładu o liberaturze: „Czy książkę można zjeść i wypić?” – opowiada Agnieszka Rybarczyk. Butelka nie jest tu przypadkowym opakowaniem. Stanowi element dzieła, a jej funkcja wykracza poza przechowywanie zawartości. To właśnie takie przykłady pokazują, le pokazuje, jak działa taki pomysł. „Sto tysięcy miliardów wierszy” to niepozorny tom zawierający dziesięć sonetów, każdy złożony z 14 wersów. Poszczególne wersy umieszczono na osobnych paskach papieru, dzięki czemu można je przekładać i łączyć z wersami z pozostałych sonetów. Wystarczy zmienić jeden pasek, aby otrzymać nową wersję utworu. Liczba możliwych kombinacji wynosi \(10^{14}\), czyli sto tysięcy miliardów. Jak podkreśla Rybarczyk, Queneau inspirował się książką dla dzieci, w której można było przekładać części ilustracji i tworzyć nowe obrazki. Przeniósł tę prostą zasadę do poezji, zamieniając ją w niezwykły eksperyment literacki. – Gdybyśmy czytali przez całą dobę, 365 dni w roku, bez robienia czegokolwiek innego, wedle wyliczeń autora potrzebowalibyśmy około 200 milionów lat, żeby zapoznać się ze wszystkimi potencjalnie zawartymi tu sonetami – mówi Agnieszka Rybarczyk. Paradoks polega na tym, że książka wcale nie jest gruba. Jej niezwykłość tkwi w sposobie skonstruowania, a nie w objętości. Istotne jest również to, by zachować formę zaprojektowaną przez autora. Agnieszka Rybarczyk wspomina wydanie zbiorcze dzieł Queneau, w którym wiersze opublikowano jako zwykły, niepocięty tekst. Zniknęła możliwość przekładania wersów, a wraz z nią sens całego eksperymentu. – Pamiętam, że kiedy to wydanie trafiło w moje ręce, poczułam dyskomfort. Pomyślałam: „Jak to? Przecież cała idea na tym polega, że te paski można przekładać!”. W liberaturze forma nie jest dodatkiem, który można dowolnie usunąć. Jest częścią dzieła. To także jeden z powodów, dla których takie książki bywają trudne w produkcji. Wymagają niestandardowego projektowania, odpowiednich materiałów, a czasem ręcznej pracy. KIEDY KSIĄŻKA STAJE SIĘ ULICĄ Jednym z najbardziej niezwykłych twórców związanych z liberaturą jest Radosław Nowakowski – pisarz, artysta, teore-
RkJQdWJsaXNoZXIy NzIxMjcz