SUKCES PO POZNAŃSKU 11/2026

| LISTOPAD 2026 Z KULTURĄ | 89 mi literami, milczeć pustą stroną albo zmuszać czytelnika do poszukiwania ukrytego fragmentu tekstu. Może mieć formę pudełka, zestawu luźnych kartek, rozkładanej mapy, a nawet butelki. W liberaturze przedmiot, który zwykle traktujemy jako opakowanie dla opowieści, sam zaczyna opowiadać. I nie zawsze pozwala nam spokojnie usiąść w fotelu z książką na kolanach. KSIĄŻKA, KTÓRA NIE CHCE BYĆ KSIĄŻKĄ Kolekcja liberatury w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu zaczęła powstawać w 2012 roku. Impulsem była decyzja ówczesnego dyrektora, dra Artura Jazdona, o utworzeniu zbioru poświęconego publikacjom, które wymykają się tradycyjnemu rozumieniu książki. Od początku opiekuje się nim adiunkt biblioteczny Agnieszka Rybarczyk. Dziś kolekcja liczy ponad 600 egzemplarzy. Są w niej dzieła polskich i zagranicznych twórców, publikacje eksperymentalne, książki artystyczne oraz opracowania naukowe. Niektóre obiekty można pomylić z przedmiotami codziennego użytku. Inne przypominają dzieła sztuki, a jeszcze inne wyglądają niepozornie, dopóki nie spróbujemy ich otworzyć. – Książki liberackie mogą mieć przeróżne kształty. Jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że książka ma formę prostokąta, tak zwanego kodeksu. Liberatura temu przeczy. Książka może wyglądać zupełnie inaczej – mówi Agnieszka Rybarczyk. Dobrym przykładem jest „Oka-leczenie” Zenona Fajfera i Katarzyny Bazarnik, polskich teoretyków i praktyków liberatury. Publikacja składa się z trzech wyodrębnionych części, nawiązujących do trzech etapów ludzkiego życia: narodzin, istnienia i śmierci. Nie chodzi o kaprys projektanta. Forma ma odpowiadać treści. Poszczególne części są ze sobą powiązane, ale każda zachowuje pewną odrębność. To, co czytelnik widzi i trzyma w rękach, staje się częścią interpretacji. W innej publikacji książka przyjmuje formę pudełka, w którym umieszczono zbiór wierszy „Strażnik bierze swój grzebień” Herty Müller, niemieckiej noblistki. W środku znajdują się kolaże autorki, tworzone ze słów i fraz wycinanych z gazet. Z pozornie zużytego, codziennego języka powstaje poezja. Słowo jest tu nie tylko znaczeniem, ale również materiałem wizualnym. Wycięte fragmenty, ich układ i zestawienie mają własną siłę wyrazu. POWIEŚĆ W PUDEŁKU, CZYLI CZYTELNIK PRZEJMUJE STERY Wyobraźmy sobie, że otwieramy pudełko, a zamiast zszytej powieści znajdujemy kilkadziesiąt luźnych części. Pierwsza składka wskazuje początek, ale o dalszej kolejności decydujemy sami. Za każdym razem możemy złożyć opowieść nieco inaczej. Tak skonstruował swoją powieść „Nieszczęśni” brytyjski pisarz B.S. Johnson. Książka ukazała się w 1969 roku i składa się z 27 osobnych części. Pierwsza i ostatnia są wyznaczone, natomiast pozostałe można czytać w dowolnej kolejności. – To świetna książka na samotną wyspę – żartuje Agnieszka Rybarczyk. – Można ją czytać na wiele różnych sposobów. Autorowi zależało na oddaniu chaosu, niepokoju i zagubienia. Opowieść dotyczy wspomnień i powrotów do wydarzeń z życia bohatera. Johnson uznał, że ludzka pamięć nie działa w sposób uporządkowany. Wspomnienia pojawiają się i znikają w najróżniejszych konfiguracjach. Tradycyjna, zszyta książka z ponumerowanymi stronami nie oddawałaby tego, o czym chciał opowiedzieć. Czytelnik nie jest tu biernym odbiorcą. Podejmuje decyzje, eksperymentuje, sprawdza różne układy. Kolejne lektury mogą przynieść inne wrażenia, mimo że wszystkie elementy historii pozostają te same. Jeszcze dalej idzie francuski pisarz Marc Saporta w powieści „Composition No. 1”. W pudełku znajduje się około 150 luźnych kart, bez numeracji. To czytelnik układa je w wybranej kolejności, tworząc własny przebieg narracji. Historia rozgrywa się w Paryżu podczas II wojny światowej, a swobodna kompozycja pozwala oddać chaos i niepewność tamtych czasów. – Tutaj jesteśmy już naprawdę puszczeni na głęboką wodę. Nie ma wskazówek, które prowadziłyby nas krok po kroku. Czytelnik musi sam zdecydować, jak chce tę opowieść poznawać – opowiada Agnieszka Rybarczyk. STO TYSIĘCY MILIARDÓW WIERSZY. I CO NAJMNIEJ 200 MILIONÓW LAT CZYTANIA Nie tylko liberatura eksperymentuje z możliwościami książki. Ważnym punktem odniesienia jest francuska grupa OuLiPo, czyli Warsztat Literatury Potencjalnej, założona w 1960 roku przez pisarza Raymonda Queneau i matematyka François Le Lionnais. Twórcy grupy szukali nowych sposobów pisania, wykorzystując między innymi matematyczne reguły, struktury i modele. Ograniczenia traktowali jako narzędzie twórcze. Queneau stworzył dzieło, które doskona-

RkJQdWJsaXNoZXIy NzIxMjcz